Monday, 25 July 2011

Λίγα λόγια για τη Δονούσα

Δονούσα ή Ντενούσα ή Στενόζα ή Σπινόζα ή Viridem… Μες στους αιώνες, ονόματα πολλά - κι άλλα τόσα που ίσως δεν θα μάθουμε ποτέ. Για έναν τόπο τόσο δα καταμεσής του Αιγαίου. Στον χάρτη μια κουκκίδα. Στο μυαλό όσων τη γνώρισαν, σανίδα για να πιαστούν στο καταχείμωνο του καθημερινού τους βίου. Και στην καρδιά όσων την κατοικούν, πατρίδα. Και ζωή. Και τόπος παραδείσου. H ιστορία της μακρά και σκοτεινή. Αρχαιολογικά ευρήματα στο Βαθύ Λιμενάρι που χρονολογούνται από τη Γεωμετρική εποχή, μαρτυρούν πως οι αιώνες στη Δονούσα πέρασαν γρήγορα. Συμμέτοχος του κυκλαδικού πολιτισμού, πολύ κοντά στην Κέρο (όπου έχουν βρεθεί τα διάσημα ειδώλια του "αρπιστή" και του "αυλητή"), η Δονούσα αναφέρεται ως τόπος εξορίας κατά τη Ρωμαϊκή περίοδο, ως κρησφύγετο πειρατών αργότερα και, στις αρχές του 1800, ως τόπος θερινής διαμονής βοσκών από την Αμοργό.

Λένε πως στα νεότερα χρόνια πρωτοκατοικήθηκε γύρω στα 1830, μα οι πληροφορίες είναι λιγοστές και οι μνήμες, οι σωσμένες από στόμα σε στόμα, θαμπές πια στα κουρασμένα μάτια των γερόντων που κοντεύουν τον ένα αιώνα ζωής.

Στις αρχές του 1900, το νησί είχε γύρω στους 3.000 ανθρώπους. Στα χαμηλά πέτρινα σπίτια φώλιαζαν πολυμελείς οικογένειες. Ο Κάμπος (ο σημερινός Σταυρός) ήταν από τότε η πρωτεύουσα του νησιού. Η Μεσσαριά (παλιότερα Χαραυγή), το Μερσήνι και η Καλοταρίτισσα (ή Καλοτερούσα) ήταν, όπως και σήμερα, τα υπόλοιπα χωριά της Δονούσας.

Τα μεταλλεία που λειτούργησαν στον Κέδρο (Κέντρο τον λένε οι ντόπιοι) μέχρι και το 1938, εκτός από σίδερο, αλουμίνιο, χαλκό και άτσαχα, έδωσαν δουλειά και σε πολλές οικογένειες.

Τα κρεμμύδια και τα καπνά ήταν οι καλλιέργειες που βοήθησαν σημαντικά τους κατοίκους μέχρι και τη δεκαετία του '50.

Οι πόλεμοι πέρασαν και απ' αυτόν τον τόπο (ποιος γλιτώνει;) με βομβαρδισμούς, πείνα, ιταλική κατοχή, γερμανική κατοχή, Άγγλους συμμάχους.

Η δεκαετία του '60 ήρθε με φτώχεια, εγκατάλειψη, μετανάστευση. Τα χέρια λιγόστεψαν και τα χωράφια σιγά σιγά ρήμαξαν. Ακολούθησαν 20 ακόμα δύσκολα χρόνια.

Λίγο πριν τον ηλεκτρισμό, γύρω στα 1980, ήρθαν και οι πρώτοι τουρίστες στο νησί. Μετά έγινε και το λιμάνι και η ζωή άλλαξε στη Δονούσα...

Μα ο τρόπος που ανατέλλει και δύει ο ήλιος βάφοντας τον ουρανό με τόσα χρώματα που δεν αντέχουν τα μάτια σου, δεν θα αλλάξει ποτέ. Ο μανιασμένος βοριάς που σαν παίρνει να φυσήξει καθαρίζει τον ορίζοντα από την Πάτμο μέχρι τη Σαντορίνη, δεν θα σταματήσει να φυσά. Το πέλαγος που σαν καλοσυνέψει γεμίζει καϊκια και βαρκούλες, δεν θα πάψει στιγμή να σου γλυκαίνει την ψυχή. Κι ο ουρανός τη νύχτα που λυγίζει θαρρείς από το βάρος τόσων αστεριών, θα συντροφεύει τα όνειρα και θα διώχνει μακριά τους εφιάλτες...

Η Δονούσα τον χειμώνα κοιμάται νωρίς και ξυπνάει νωρίς - όπως ο ήλιος. Μα το καλοκαίρι δεν κοιμάται σχεδόν ποτέ. Μια τα καράβια που φτάνουν τα μεσάνυχτα, μια τα γλέντια που σε κάνουν να ξεχνάς τον χρόνο, μια το φεγγαράκι που βάφει τη θάλασσα ασημένια, μια η υποσχετική ανατολή… Πάντα υπάρχει ένας λόγος για να μετράς αλλιώς τα εικοσιτετράωρα στη Δονούσα.


ΣΤΑΥΡΟΣ
Ο Σταυρός είναι ο μεγαλύτερος οικισμός του νησιού και πήρε το όνομά του από την εκκλησία της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού που πρωτοχτίστηκε στο χωριό στα τέλη του 1800, κοντά στον ρυάκα. Μια μεγάλη καταιγίδα όμως παρέσυρε τον ναό ο οποίος και καταστράφηκε. Λίγο καιρό αργότερα, η εικόνα της Ύψωσης βρέθηκε σε μια παραλία της Αμοργού, και η εκκλησία ξαναχτίστηκε το 1902, στο σημείο όπου βρίσκεται σήμερα. Από τότε, στις 14 κάθε Σεπτέμβρη, η Δονούσα βάζει τα καλά της και γιορτάζει τη Χάρη του Σταυρού, ενώ πολύς κόσμος έρχεται από τα γύρω νησιά για να προσκυνήσει και να γιορτάσει στο πανηγύρι που γίνεται την παραμονή.

Στον Σταυρό υπάρχουν δωμάτια που επαρκούν για να καλύψουν τις ανάγκες των επισκεπτών τους θερινούς μήνες, αλλά για το “επίμαχο” διάστημα από 15 Ιουλίου έως και 15 Αυγούστου η έγκαιρη κράτηση αποδεικνύεται σοφή κίνηση και σε βγάζει από περισσή ταλαιπωρία.

Εδώ όλα είναι στα πόδια σου: Στο “Κύμα”, θα πιεις καφεδάκι δίπλα στον μικρό μόλο, θα αγοράσεις τα απαραίτητα, θα κάτσεις για μια μπυρίτσα ή αν είσαι τυχερός θα δοκιμάσεις ντόπιο κατσικάκι. Εδώ θα συναντήσεις τους ντόπιους που πίνουν τον μεσημεριανό τους καφέ και θα θυμηθείς πώς ήταν τα καφενεία στην Ελλάδα μερικές δεκαετίες πρίν. Καλησπέρες, κουβέντες, ιστορίες, “φρέσκα” νέα, “παλιά” νέα... Όλα εδώ.

Δυο βήματα πιο πάνω, “Ο καπετάν Γιώργης”, ουζερί. Μουσική, χορός, τραγούδι και καλή παρέα είναι τα συμπληρωματικά εφόδια... Λίγο πιο πέρα, το “Μελτέμι”. Καλό φαγητό μεσημέρι και βράδυ. Ό,τι τραβάει η όρεξή σου δίπλα στη θάλασσα. Στο "Corona Borealis", δυο βήματα από την άμμο, στη σκιά των θαλασσόδεντρων, θα απολαύσετε το πρωινό σας, τα εκλεκτά φαγητά της Μαρίτσας, μια δροσερή μπύρα το απόγευμα ή ένα ποτό το βράδυ.

Αν λαχταρήσεις φρέσκο ψαράκι, ζήτα το. Όλα τα μαγαζιά φροντίζουν γι’ αυτό, αρκεί να βοηθούν και οι περιστάσεις.

Στην “Πέρα Πάντα”, το άλλο μισό του Σταυρού (μια που το χωριό χωρίζεται από τον “ρυάκα” και την παραλία), το “Ηλιο-βασίλεμα” με θαυμάσια θέα είναι μία ακόμη επιλογή για καλό φαγητό.

Απέναντι από το λιμάνι, “Ο σκαντζόχοιρος”. Μπαράκι πέτρινο, ανοιχτό από το πρωί μέχρι... το άλλο πρωί. Σκάκι, τάβλι και άλλα παίγνια, εξαιρετική μουσική τα απογεύματα της... σιέστας, την καλύτερη ώρα για ένα περιποιημένο παγωτό. Μην ξεχάσεις να δοκιμάσεις τις καταπληκτικές κρέπες.

Δίπλα στο “Μελτέμι”, θα βρεις τον φούρνο με χίλιες δυο λιχουδιές. Το γαλακτομπούρεκο παίρνει άριστα. Πάνω από τον φούρνο, ο “Ιππόκαμπος”: γύρος και σουβλάκι - έτσι για να μην ξεχνιόμαστε...

Για τις λοιπές ανάγκες (εφημερίδες, περιοδικά, τσιγάρα, σουβενίρ, κ.λπ) θα πας στην “Ποθητή”, δίπλα στην παραλία. Υπάρχει επίσης και ένα μίνι μάρκετ με όλα τα απαραίτητα, κοντά στην εκκλησία του Σταυρού.


ΠΑΡΑΛΙΕΣ
Ά μμος ξανθή. Νερά γαλαζοπράσινα. Το κύμα στις ακρογιαλές, αιώνες τώρα, ψιθυρίζει παραμύθια. Φτιάχνει αμμουδιές χρυσές που μετά το τέλος κάθε χειμώνα είναι, θαρρείς, απάτητες. Σ’ ένα τόσο δα νησί είναι ευλογία να υπάρχουν τόσες παραλίες. Σε ένα τόσο δα νησί είναι κρίμα να μην τις γνωρίσεις όλες. Μα πιο μεγάλο κρίμα είναι όταν φεύγεις να μην τις αφήνεις όπως τις βρήκες...

Aν δεν το ξέρεις η αν δεν σου το έχουν πει, δεν φαντάζεσαι ποτέ ότι σε μια σταλιά τόπο θα βρεις τόσες παραλίες. Μικρές ή μεγάλες, με άμμο ή με βότσαλα, καλά κρυμμένες ή όχι, οι παραλίες της Δονούσας θα κρατήσουν αιχμάλωτη τουλάχιστον τη μνήμη σου για πολύ καιρό.

Η παραλία του Σταυρού είναι η πρώτη που συυναντάς με το που φτάνεις στο νησί. Πέντε λεπτά με τα πόδια απ’ όπου κι αν μένεις, σε καλεί να βουτήξεις χωρίς δεύτερη σκέψη.

Η παραλία του Κέδρου είναι μόλις είκοσι λεπτά με τα πόδια από τον Σταυρό. Ακολουθώντας την ανηφόρα που ξεκινά από την Πέρα Πάντα, βρίσκεις το μονοπάτι που σε οδηγεί στη θάλασσα. Στον βυθό υπάρχει το κουφάρι ενός ναυαγισμένου πλοίου, απομεινάρι από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, που διακρίνεται ακόμα. Εδώ το μέρος είναι πραγματικά μαγικό. Δυο λόφοι αγκαλιάζουν την ακρογιαλιά και νιώθεις, λες, προστατευμένος. Λίγα μόλις μέτρα από την άμμο, στη μέση του πουθενά, “Ο κέδρος”: Από το πρωί έως αργά το βράδυ, προσφέρει πρωινό, καφέ, φαγητό, ντόπια εδέσματα και ποτά. Δίπλα στον Κέδρο υπάρχουν δύο ακόμη μικρές παραλίες.

Στο Βαθύ Λιμενάρι, κάτω από τον μισογκρεμισμένο μύλο, θα πας με τη λάντζα. Φεύγει κάθε πρωί από το λιμάνι του Σταυρού, μοιράζει τον κόσμο στις παραλίες και επιστρέφει το απόγευμα. Εδώ πρέπει να προνοήσεις για σκιά και νερό. Τα μόνα που υπάρχουν είναι μεγάλα βότσαλα, πολλή ησυχία και μ ια θάλασσα οινόπνευμα...

Το Λιβάδι είναι η επόμενη μεγάλη παραλία μετά τον Κέδρο. Κάτω από το Μερσήνι, απλώνεται γενναιόδωρα αφήνοντας άφωνο και τον πιο απαιτητικό ταξιδιώτη. Λίγα θαλασσόδεντρα για σκιά και νερό κρυστάλλινο πάνω, στην πηγή του Μερσηνιού. Αξίζει τον κόπο η ανηφόρα... Στο Λιβάδι φτάνεις είτε με τα πόδια (μία ώρα περίπου), ακολουθώντας τον δρόμο για το Μερσήνι και μετά το κατηφορικό μονοπάτι, είτε με τη λάντζα. Δίπλα, το Φύκιο. Παραλία για δύο ή το πολύ τέσσερεις. Απλώς μαγική.

Στο Μερσίνι, η Λίτσα σας περιμένει για να φάτε, να πιείτε και αν σας έρθει κέφι να χορέψετε, στο "Τζι Τζι", ταβέρνα-μεζεδοπωλείο με καλό φαγητό και εξαιρετική θέα. "Η κόρη του Μιχάλη", με διαφορετικές μαγειρικές προτάσεις σας περιμένει λίγο πιο πάνω.

Οι παραλίες της Καλοταρίτισσας είναι τρεις. Οι δύο είναι δίπλα στο χωριό και η τρίτη, η Τρυπητή, βρίσκεται σε απόσταση ενός τετάρτου με τα πόδια. Καθώς είσαι στη βόρεια πλευρά του νησιού και στη σκιά του Πάπα (383μ.), το τοπίο εδώ είναι πιο άγριο και τα νερά διαφορετικά. Η πεζοπορία διαρκεί μιάμιση ώρα. Ακολουθείς τον δρόμο που διασχίζει το εσωτερικό του νησιού και αποζημιώνεσαι απλόχερα: το τοπίο αλησμόνητο. Αν θέλεις. πας και με τη λάντζα. Στην Καλοταρίτισσα σε περιμένει η ταβέρνα της Μαρίας. Μια πραγματική όαση. Ό,τι κι αν διαλέξεις, η Μαρία το έχει μαγειρέψει εξαιρετικά.

Εξερευνώντας το νησί με τα πόδια ή με σκάφος, θα ανακαλύψεις τόσες κι άλλες τόσες παραλίες. Θέλει χρόνο και κόπο, είναι αλήθεια. Έτσι είναι όμως η Δονούσα. Κρατά τα μυστικά της καλά κρυμμένα. Θέλει να έρθεις και να ξανάρθεις. Για να σου δείχνει κάθε φορά και κάτι καινούργιο.



ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ

Λένε πως για να γνωρίσεις πραγματικά έναν τόπο πρέπει να τον περπατήσεις. Ακούγεται παράξενο σήμερα που οι ρόδες έχουν αντικαταστήσει τα πόδια. Μα η Δονούσα φαίνεται πως αντιστέκεται πεισματικά - ακόμα. Για να σου αποκαλύψει τις ομορφιές και τα μυστικά της -και είναι πολλά, πίστεψέ με-, σε θέλει πεζοπόρο. Σε θέλει ταξιδιώτη. Θα σε καλοδεχτεί όπως κι αν έρθεις. Μα αν δεν την περπατήσεις, αν δεν την γνωρίσεις κι άλλες εποχές -όχι μόνο το καλοκαίρι-, έχεις χάσει τα ωραιότερα.

H Δονούσα έχει έκταση 13,48 τ. χλμ. Περπατώντας, μπορείς να φτάσεις σχεδόν παντού. Μονοπάτια -μισοκατεστραμμένα είναι η αλήθεια- σε οδηγούν σε μέρη όπου ακούς μόνο τα γεράκια, τον άνεμο και την ανάσα σου. Ακολουθώντας διαδρομές εξαιρετικής ομορφιάς, ανακαλύπτεις ξαφνικά ένα περιβολάκι στην καρδιά μιας λαγκάδας, μια πηγή απ’ όπου αναβλύζει νερό μέσα από τον βράχο, βλέπεις τα παλιά μετάλλεία, τα μισογκρεμισμένα πέτρινα σπίτια όπου πρωτοκατοίκησαν οι Δονουσιώτες...

Τα μονοπάτια τα γνωρίζουν λίγοι. Πολλά απ’ αυτά καταστράφηκαν όταν ο δρόμος χάραξε το νησί και πέρασε από πάνω τους. Ο δρόμος που διευκόλυνε μεν τους κατοίκους, άλλαξε όμως δραματικά το τοπίο και κατέστρεψε μονοπάτια από καλντερίμι που με πολύ κόπο και ιδρώτα έφτιαξαν χέρια ανθρώπινα πριν από έναν αιώνα. Ρώτα να μάθεις γι’ αυτά και κυρίως για όσα σώζωνται ακόμα και μπορούν να σε οδηγήσουν σε μέρη που διαφορετικά δεν θα γνωρίσεις ποτέ. Αν αρχίσουμε να τα ξαναπερπατάμε θα ζωντανέψουν. Και πού ξέρεις; Μπορεί τότε να καταλάβουν περισσότεροι ότι η συντήρηση και η επαναχάραξη των μονοπατιών της Δονούσας δεν είναι ρομαντική πολυτέλεια. Είναι ανάγκη και υποχρέωση.

Η πιο κοντινή διαδρομή από τον Σταυρό είναι μια βόλτα στην Παναγιά. Ανηφορίζοντας τον δρόμο που ξεκινάει από την παραλία στην Πέρα Πάντα, φτάνεις στην εκκλησία και νομίζεις ότι βρίσκεσαι στην κορυφή του κόσμου. Το πέλαγος στα πόδια σου: Η Αμοργός, η Κέρος, το Κουφονήσι, η Σχοινούσα, η Ηρακλειά, η Νάξος. Ο ήλιος στη δύση του βαφτίζει τον κόσμο και τα όνειρα στην πορφύρα του.


Παρακάμπτοντας δεξιά την Παναγιά, βρίσκεις το μονοπάτι που σε οδηγεί στην παραλία του Κέδρου. Αν δεν πάρεις το μονοπάτι και συνεχίσεις από τον δρόμο, θα συναντήσεις τη Μεσσαριά και τα χαλάσματα του πάνω και του κάτω μύλου. Προσπερνώντας τον κάτω μύλο, στα δεξιά, υπάρχει μονοπάτι που σε οδηγεί στο Βαθύ Λιμενάρι (παραλία με βότσαλα) και στην περιοχή όπου βρέθηκε ο νεολιθικός οικισμός.

Συνεχίζοντας από τον περιφερειακό δρόμο, φτάνεις στην Αγία Σοφία, λίγο έξω από το Μερσήνι. Λίγο πιο πάνω, στο χωριό, συναντάς έναν άλλο κόσμο. Κτηνοτρόφοι και γεωργοί οι Μερσηνιώτες, έχουν την ευλογία να μένουν σ’ έναν τόπο απ’ όπου ατενίζουν τον κόσμο από ψηλά. Σ’ έναν κόσμο όπου ευδοκιμούν τα πάντα, μια που το νερό που αναβλύζει από το βουνό ποτίζει τα περβόλια τους και σε κάνει να ξεχνάς ότι βρίσκεσαι σε νησί. Εκεί, στη σκιά του πλατάνου είνια η πηγή. Και ολόγυρα συκιές, αμυγδαλιές, αχλαδιές, κορομηλιές, ροδακινιές, βερικοκιές, αμπέλια, δυόσμος, αγιόκλημα, τριαντάφυλλα... Τίποτα δεν λείπει απ’ αυτήν την ιδιότυπη γη της επαγγελιάς που είναι φτιαγμένη σκαλοπάτι-σκαλοπάτι, ξερολιθιά-ξερολιθιά, με μόχθο και σοφία για να μην παέι χαμένη ούτε σπιθαμή γης, ούτε σταγόνα νερού. Κατηφορίζοντας από το μονοπάτι, φτάνεις στο Λιβάδι και στο Φύκιο.

Ακολουθώντας τον περιφερειακό δρόμο και προσπερνώντας το Μερσήνι, θα φτάσεις στην Καλοταρίτισσα, το τέταρτο και τελευταίο χωριό της Δονούσας. Δεν είναι όμως αυτή η καλύτερη διαδρομή. Αν θέλεις να φτάσεις σ’ αυτό το χωριό που έμαθε τον ηλεκτρισμό μόλις το 2002, μπορείς να ξεκινήσεις από τον Σταυρό. Στο τέλος του χωριού, υπάρχει δρόμος που σε οδηγεί στο εσωτερικό του νησιού. Διασχίζεις τη Δονούσα περνώντας από τους πρόποδες του Πάπα, βλέποντας όλη τη βόρεια πλευρά του νησιού. Αυτή η διαδρομή ήταν ολόκληρη χαραγμένη με μονοπάτι. Η μπουλντόζα το ισοπέδωσε. Βλέπεις, ήταν λίγοι εκείνοι που διάλεγαν την πεζοπορία...

Περπατώντας λοιπόν μέσα από το βουνό, θα δεις τα παλιά μεταλλεία αλλά και πώς ριζώνουν ακόμα και στην πέτρα οι κέδροι και τα σχίνα, το θρούμπι και το δενδρολίβανο, οι συκιές, τ’ αμπέλια κι οι ελιές. Η ανταμοιβή για την πεζοπορία της μιάμισης ώρας πραγματικά γενναιόδωρη: το απομακρυσμένο χωριουδάκι, η Καλοταρίτισσα, μοιάζει να βγήκε από τη μηχανή του χρόνου. Εδώ όλη η αλήθεια της ζωής, εδώ και το καθαρό βλέμμα των ανθρώπων. Οι τρεις παραλίες με τα μικρά βότσαλα λαμποκοπούν. Ο Πάπας γέρνει από πάνω θαρρείς για να σε προστατέψει από τον γαρμπή μα κι από τα αδιάκριτα μάτια του “πολιτισμού”.

Σε όλα τα χωριά του νησιού μπορείς να φτάσεις και με το αυτοκίνητο, από τον περιφερειακό.

Επίσης, κατάλληλη για πεζοπορία είναι και ολόκληρη η δυτική πλευρά του νησιού, που καταλήγει στον Άσπρο Κάβο. Εδώ δεν χρειάζεσαι καθοδήγηση. Το μέρος είναι βατό. Όπου κι αν βρεθείς, αξίζει τον κόπο. Από δω θα δεις τη Νάξο, τα Χταπόδια, τη Μύκονο, τη Δήλο.

Αν έχεις κουράγιο, ζήτα να σου πουν πώς θ’ ανεβείς στον Πάπα (383μ.). Η ανατολή από εκεί αξίζει όσο λίγα πράγματα σ’ αυτή τη ζωή. Θα δεις τον ήλιο να βγαίνει από τη θάλασσα και το Αιγαίο στα πόδια σου να βάφεται κόκκινο. Μπροστά σου, στο βάθος του ορίζοντα η Ικαριά και η Σάμος. Λίγο δεξιότερα, τα νησάκια Κίναρος και Λέβιθα. Μπροστά σου, η Καλοταρίτισσα και το Σκουλονήσι. Θα πρέπει μόνο να ’χεις λίγη τύχη: να μην έχει ξυπνήσει πολύ πρωί ο Αίολος. Γιατί αν αγριέψει το Ικάριο και σηκωθεί φουρτούνα, ο ορίζοντας θαμπώνει και τα νησιά χάνονται...

http://www.donoussarooms.gr/Donoussa/tabid/720/AlbumID/1684-132/Page/1/language/el-GR/Default.aspx
\

No comments: