Tuesday, 11 August 2009

Οταν η Φυσική συναντά το θέατρο

IΩΑΝΝΑ ΣΟΥΦΛΕΡΗ
Η ιστορία του Φάουστ ενέπνευσε πλήθος καλλιτεχνών. Στον πίνακα του James Τissot (1836-1902) απεικονίζεται η συνάντηση του Φάουστ με την αγαπημένη του Μαργαρίτα. Στο δρώμενο του Ντελμπρίκ, η αγάπη του Φάουστ είναι το νετρόνιο Ηταν άνοιξη του 1932 και η καρδιά της κβαντικής φυσικής χτυπούσε στην Κοπεγχάγη και ειδικότερα στο Ινστιτούτο του Νιλς Μπορ. Οπως και τα προηγούμενα χρόνια στις διακοπές του Πάσχα, έτσι και εκείνη τη χρονιά καμιά σαρανταριά φυσικοί είχαν φθάσει στην Κοπεγχάγη για να συζητήσουν θέματα κβαντικής. Δεν επρόκειτο για οργανωμένο συνέδριο. Η ιδέα πίσω από αυτές τις συναντήσεις ήταν το ανακάτεμα των ιδεών και η αλληλεπίδραση σε ένα μη επίσημο περιβάλλον, όπου οι παλαιότεροι και οι νεότεροι φυσικοί ήταν ισότιμοι. Βέβαια, το «παλαιότεροι» και «νεότεροι» είναι έννοιες σχετικές: ο Βόλφγκανγκ Πάουλι, 32 χρόνων, και ο Πολ Ντιράκ 30, εθεωρούντο ήδη από τους παλιούς. Φυσικά ο ίδιος ο Μπορ στα 46 ήταν πια παμπάλαιος!

Η χαλαρή ατμόσφαιρα των συναντήσεων δεν προσφερόταν μόνο για γόνιμες συζητήσεις αλλά και για πειράγματα τα οποία ήδη από προηγούμενες χρονιές είχαν εξελιχθεί σε αυτοσχέδιες παραστάσεις. Για το 1932, όμως, που συνέπιπτε με τη συμπλήρωση των 100 χρόνων από τον θάνατο του Γκαίτε, τα πράγματα δεν αφέθηκαν στην τύχη τους: είχε προαποφασιστεί το ανέβασμα μιας παρωδίας του Φάουστ και η συγγραφή του έργου ανατέθηκε στον Μαξ Ντελμπρίκ (ο οποίος άρχισε τη σταδιοδρομία του ως φυσικός και εξελίχθηκε αργότερα σε έναν από τους πατέρες της μοριακής βιολογίας). Μακιγιαρισμένοι φοιτητές ανέλαβαν να παίξουν τους ρόλους των μεγάλων της φυσικής. Κανέναν δεν εξέπληξε η επιλογή του Μπορ ως Θεού και του Πάουλι ως Μεφιστοφελή: ο πρώτος ήταν ο πνευματικός πατέρας όλων και ο δεύτερος ήταν διάσημος για τα σαρκαστικά σχόλιά του, όπως π.χ. η ρήση του«αυτό που μόλις είπε ο καθηγητής Αϊνστάιν δεν είναι και τόσο ηλίθιο».Οσο για την αγάπη του Φάουστ (στο βιβλίο δεν ονομάζεται Μαργαρίτα αλλά Γκρέτα), αυτή δεν είναι άλλη από το νετρόνιο, ο ουδέτερος εταίρος του πρωτονίου στον πυρήνα.

Με δεδομένο ότι την εποχή του Μεσοπολέμου το συγκεκριμένο έργο του Γκαίτε ήταν ήδη πολυανεβασμένο και πολυμελετημένο, όλοι οι παρευρισκόμενοι θα μπορούσαν να αντιληφθούν την παρωδία και τις αναφορές στη φυσική. Για μας που διαβάζουμε σήμερα το βιβλίο, ο συγγραφέας του, ο οποίος είναι καθηγητής Φυσικής και Αστρονομίας στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβανίας, αποτελεί έναν εξαιρετικό οδηγό στην κατανόηση αυτών των αναφορών και στην εισαγωγή στις διπλές αναγνώσεις των διαλόγων. Π.χ., όταν στο εισαγωγικό ιντερλούδιο που επίτηδες προσέθεσε ο Ντελμπρίκ ο ρώσος φυσικός Τζορτζ Γκάμοφ εικονίζεται πίσω από τα κάγκελα και μια φωνή ακούγεται να λέει«Δεν μπορώ να παραστώ. Το φράγμα του δυναμικού ψηλό»,ο συγγραφέας μάς πληροφορεί ότι «το φράγμα του δυναμικού» αφορά τόσο τη συγκράτηση των νουκλεονίων μέσα στα όρια του πυρήνα που είχε μελετήσει ο Γκάμοφ όσο και την άρνηση του σοβιετικού καθεστώτος να του χορηγήσει βίζα για να παραστεί στη συνάντηση.

Παίρνοντας αφορμή από το γεγονός της παράστασης, ο Segre μάς διηγείται την ιστορία της πιο ενδιαφέρουσας περιόδου της κβαντικής φυσικής αναλύοντας ταυτόχρονα τις προσωπικότητες των πρωταγωνιστών. Και το κάνει με τεράστια επιτυχία: ακόμη και οι αρχάριοι μπορούν να μπουν στην ουσία του θέματος και μάλιστα χωρίς χρήση εξισώσεων! Τώρα αν διερωτάσθε για τον υπότιτλο, ορθώς είναι αυτός που είναι. Λίγους μήνες πριν από την παράσταση ο Τζέιμς Τσάντγουικ (εργαζόμενος στο εργαστήριο του Ράδερφορντ στην Αγγλία) είχε ανακαλύψει το νετρόνιο, όπως μας πληροφορούν οι στίχοι: «Το νετρόνιο εγεννήθη. Ολο μάζα εξαρχής. Το φορτίο του δεν υπάρχει. Πάουλι, τι έχεις να πεις;». Λιγότερο από δέκα χρόνια μετά η βόμβα νετρονίου ήταν γεγονός και η κβαντική φυσική είχε απολέσει την αθωότητά της με εντελώς μεφιστοφελικό τρόπο. soufleri@dolnet.gr

No comments: