Wednesday, 15 July 2009

Ο ευπρεπής θάνατος

Σήμερα, χάρη στην ιατρική, οι πόνοι από τις φονικές ασθένειες απαλύνονται σημαντικά.Πόσο οδυνηρός είναι ο θάνατος; Εξαρτάται κυρίως από το πόσο ικανοποιημένος είναι κάποιος από τη ζωή του. Αποδεχόμαστε καλύτερα το τελευταίο ταξίδι όταν ξέρουμε ότι έχουμε πετύχει τους στόχους που θέσαμε στον εαυτό μας. Εξαρτάται όμως κι από τον τύπο του θανάτου, από τον πόνο και τις ταλαιπωρίες που συνεπάγεται. Σήμερα, πάντως, δεν είναι απαραίτητο να φοβόμαστε όσο στο παρελθόν. Κάποιες από τις πιο κοινές αρρώστιες δε μας δημιουργούν κατ' ανάγκη πόνο. Ακόμα κι όταν ο πόνος είναι φυσιολογική συνέπεια της ασθένειας, διαθέτουμε πια τα απαραίτητα μέσα για να τον κάνουμε υποφερτό. Ιδού μερικά παραδείγματα.

Στη μέγκενη του εμφράγματος

Οι εφτά στους δέκα θανάτους οφείλονται σε δύο αιτίες: τις καρδιοαγγειακές παθήσεις (έμφραγμα, αποπληξία, εγκεφαλικά), που ευθύνονται για το 43% των περιπτώσεων, και τον καρκίνο, που αντιστοιχεί στο 17,2%. Ο θάνατος από έμφραγμα, λόγω χρόνιας καρδιακής πάθησης, ή από αποπληξία, δεν είναι τόσο επώδυνος όσο θα υπέθετε κανείς διαβάζοντας την ιατρική περιγραφή. Συνήθως το έμφραγμα αρχίζει σαράντα χρόνια πριν από την τελευταία πνοή. Σταδιακά, η διάμετρος των στεφανιαίων αρτηριών στενεύει. Στις αρτηρίες που τροφοδοτούν με αίμα την καρδιά επικάθονται στρώματα χοληστερίνης, που σχηματίζουν τις λεγόμενες "αθηρωματικές πλάκες". Τα αιμοφόρα αγγεία σκληραίνουν, όπως οι σωλήνες όταν συσσωρεύονται άλατα. Σ' αυτή την περίπτωση αρκεί μια έντονη προσπάθεια ή θυμός για να προκληθεί ένας σπασμός που μπορεί να προκαλέσει την απόσπαση κάποιας πλάκας. Η πλάκα μπαίνει στην κυκλοφορία και προκαλεί την απόφραξη κάποιου αγγείου. Έτσι τα καρδιακά κύτταρα που δεν τροφοδοτούνται με οξυγόνο από το αίμα σταματούν να συσπώνται και πεθαίνουν. Αν η περιοχή του απονεκρωμένου ιστού είναι μεγάλη, τότε επηρεάζει και τις γειτονικές περιοχές, τα κύτταρα των οποίων αρχίζουν να συσπώνται τυχαία και χωρίς ρυθμό - ο λεγόμενος "ινιδισμός". Ο ασθενής βιώνει μια ταχύτατη διαδοχή αισθημάτων: δυσφορία στο ύψος του στέρνου, που εξαπλώνεται στο λαιμό και στο αριστερό χέρι, ενώ το χρώμα του δέρματος γίνεται ωχρό και ιδρώνει υπερβολικά.

Χάνω το φως μου...


Κατόπιν ο πόνος στο στήθος γίνεται εντονότερος, σαν να πιέζεται από μια μέγκενη, ενώ συνοδεύεται από έντονο συναίσθημα άγχους και μερικές φορές από ναυτία και αναπνευστική δυσχέρεια. Αν ο πόνος δεν εξαφανιστεί τα επόμενα δέκα λεπτά, η έλλειψη οξυγόνου προκαλεί μη αντιστρεπτά προβλήματα και το συγκεκριμένο τμήμα της καρδιάς νεκρώνεται: παθαίνει έμφραγμα. Αλλά και τα κύτταρα του εγκεφάλου αρχίζουν να πεθαίνουν και τόσο η όραση όσο και η συνείδηση αρχίζουν σταδιακά να σβήνουν. Είναι όμως αυτός ένας πολύ οδυνηρός θάνατος; Στο 20% των περιπτώσεων, μια καρδιά που υποφέρει από χρόνια ισχαιμία παύει να χτυπά ξαφνικά και ανώδυνα. Όμως, τι συμβαίνει στις υπόλοιπες περιπτώσεις; Όποιος έπαθε ένα σοβαρό καρδιακό επεισόδιο και μπόρεσε να το ξεπεράσει το περιγράφει ως εξής: "Δεν ήταν ένα αίσθημα πόνου, αλλά ατελείωτης πτώσης. Το φως άρχισε να σβήνει προοδευτικά και κάθε κίνηση έμοιαζε να επιβραδύνεται. Η ζωή βγαίνει από μέσα μας όπως ο αέρας ενός μπαλονιού που ξεφουσκώνει", γράφει ο Σέργουιν Νούλαντ, καθηγητής χειρουργικής ιστορίας της ιατρικής στο πανεπιστήμιο του Γέιλ (ΗΠΑ).

Πόνος και θάνατος

Το ίδιο θραύσμα που έχει αποσπαστεί από την αθηρωματική πλάκα μπορεί να φράξει κάποιο αγγείο που στέλνει αίμα σε μια περιοχή του εγκεφάλου - το όργανο του σώματός μας που πρέπει να αιματώνεται περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο, γιατί χρειάζεται τεράστιες ποσότητες οξυγόνου ώστε να λειτουργεί φυσιολογικά. Ορισμένες περιοχές του εγκεφάλου ελέγχουν τις αισθητηριακές λειτουργίες και τις κινήσεις των άκρων, ενώ κάποιες άλλες τις ανώτερες νοητικές λειτουργίες (σκέψη, συνείδηση). Η απόφραξη των αγγείων μπορεί να προκαλέσει μια σειρά από συμπτώματα που εξαρτώνται από την περιοχή και το μέγεθος της ζημιάς. Έτσι η αποπληξία μπορεί να οδηγήσει σύντομα στο θάνατο, όταν αφορά σε περιοχές που ελέγχουν αυτόματες λειτουργίες, όπως οι συσπάσεις της καρδιάς ή η αναπνοή. Σ' αυτή την περίπτωση ο ασθενής πέφτει στο έδαφος: τα κύτταρά του πεθαίνουν σταδιακά, η αναπνοή γίνεται δύσκολη και η καρδιά σταματά. Μπορεί επίσης η αναπνοή να γίνει έντονη και θορυβώδης, αφού η συσσώρευση υγρών στην τραχεία μετατρέπει την αναπνοή σ' ένα δραματικό και επίμονο ρόγχο. Ωστόσο, πρέπει να αποδραματοποιήσουμε κάπως αυτή τη σκηνή, γιατί ο ασθενής υποφέρει λιγότερο από μας, αφού δεν έχει πλέον συνείδηση. Ένας άλλος διαδεδομένος τύπος θανάτου είναι εκείνος από καρκίνο. Διαφέρει σημαντικά από άτομο σε άτομο, αλλά και από τον τύπο νεοπλασίας και την ταχύτητα των μεταστάσεων. Για παράδειγμα, στα τελικά στάδια του καρκίνου του εγκεφάλου συνήθως ο ασθενής πέφτει σε κώμα.

Ο πόνος αντιμετωπίζεται

Στην περίπτωση καρκίνου του ήπατος ή των νεφρών -όργανα κάθαρσης του οργανισμού από τα υλικά απόρριψης- ο θάνατος των κυττάρων οφείλεται σε δηλητηρίαση. Τα αζωτούχα απόβλητα προκαλούν γενική δηλητηρίαση και ο ασθενής πέφτει σε βαθύ ύπνο. Στην περίπτωση του ηπατικού κώματος αυξάνει το χολερυθρινικό άλας και το αποτέλεσμα είναι το ίδιο. Ο καρκίνος μπορεί να πλήξει ζωτικά όργανα όπως το στομάχι, με αποτέλεσμα τη δραματική μείωση των θρεπτικών ουσιών, ή τους πνεύμονες, κάτι που προκαλεί πνευμονοπάθειες και αναπνευστική ανεπάρκεια. Σε όλες τις περιπτώσεις ασθενών σε τελικό στάδιο από νεοπλασίες στους πνεύμονες, στο μυελό και στο ήπαρ, ο θάνατος έρχεται με τον ίδιο τρόπο, αφού η έλλειψη οξυγόνου απονεκρώνει τους ιστούς. Είναι όμως ένας επώδυνος θάνατος; Αν ναι, αυτό σήμερα οφείλεται αποκλειστικά σε άγνοια. Στις μέρες μας, η ιατρική μπορεί ν' αντιμετωπίσει κάθε μορφή πόνου. Όποιος ισχυρίζεται το αντίθετο απλά δεν ξέρει να χρησιμοποιεί την κατάλληλη στιγμή τα πολλά διαθέσιμα φάρμακα και τις αναλγητικές τεχνικές.

Επιταχύνοντας το τέλος

Οι γιατροί φαίνεται πως ακολουθούν ακόμα την οδηγία του Ιπποκράτη, να υποχωρούν δηλαδή μπροστά στο θάνατο. "Δεν είναι δικό μας καθήκον", υποστήριξε ο πατέρας της ιατρικής, "αφού η αντίστασή μας στο θάνατο είναι σημάδι ματαιοδοξίας και εξοργίζει τους θεούς". Υπάρχουν ακόμα κάποιοι γιατροί που ακολουθούν αυτό τον άγραφο κανόνα και εξαφανίζονται από το κρεβάτι του μελλοθάνατου ασθενούς. Φυσικά, το πρόβλημα δεν είναι να εναντιωθούμε στον αναπόφευκτο θάνατο, αλλά να κάνουμε την εμπειρία του όσο γίνεται λιγότερο επώδυνη για τον ασθενή και τους αγαπημένους του. Σύμφωνα με τον Έντμουντ Πελεγκρίνο, του κέντρου της κλινικής βιοηθικής του Georgetown University της Ουάσιγκτον, "ο ασθενής δεν πρέπει να υποφέρει. Σε κάθε περίπτωση κατά την οποία ο γιατρός δε φροντίζει με κάθε δυνατό τρόπο τον πόνο, θα πρέπει να θεωρείται ως κακή ιατρική αγωγή".

Το πρόβλημα είναι ότι ελάχιστοι γιατροί έχουν εκπαιδευτεί αρκετά καλά για ν' αντιμετωπίζουν το τέλος της ανθρώπινης ζωής. Τα πανεπιστήμια δεν έχουν ακόμα συνειδητοποιήσει την αναγκαιότητα μιας ιατρικής ειδικότητας πάνω στις καταπραϋντικές θεραπείες, που στόχος τους είναι η φροντίδα των συμπτωμάτων ώστε να εξαλειφθεί εντελώς ο πόνος των μελλοθάνατων. Για παράδειγμα, οι αναισθησιολόγοι διδάσκονται πώς να εφαρμόζουν την αναισθησία στην περίπτωση χειρουργικών επεμβάσεων, αλλά όχι πώς να κάνουν πιο εύκολη την "έξοδο" από τη ζωή. Ο πόνος δεν είναι το μόνο από τα προβλήματα αυτού του δύσκολου περάσματος, αρκεί να σκεφτείτε τη ναυτία, την αγωνία, την κατάθλιψη κ.ο.κ. Η καταπραϋντική ιατρική επινόησε νέες εφαρμογές για παλιά φάρμακα. Χρησιμοποιεί την αλοπεριδόλη, μια νευροληπτική ουσία που καταπραΰνει το νευρικό σύστημα κατά της ναυτίας, την αμητριπτιλίνη, αντικαταθλιπτική ουσία κατά της υπερβολικής παραγωγής σάλιου, των οπιούχων και της μορφίνης κατά του πόνου. Παρ' όλα αυτά, θα πρέπει να ανακαλύψουμε νέες θεραπείες.

Είναι καλύτερα να το ξέρει;

Άραγε ο ετοιμοθάνατος ασθενής θα πρέπει να το γνωρίζει; Σήμερα μόνο ένα μικρό ποσοστό των μελλοθάνατων ενημερώνεται για το επικείμενο τέλος. Ωστόσο, οι περισσότεροι γιατροί θα συμφωνήσουν ότι όταν οι ασθενείς τους το γνωρίζουν τότε είναι πιο εύκολο ν' αποφασίσουν από κοινού ποια θεραπεία να ακολουθήσουν για την αντιμετώπιση των ανεπιθύμητων συμπτωμάτων. Εξάλλου, ο θάνατος δεν εξαλείφει αμέσως και στο σύνολό τους όλα τα κύτταρα. Από βιολογικής άποψης, ο θάνατος είναι μια φυσική εξελικτική διαδικασία που πλήττει σταδιακά τα κύτταρα των διάφορων ιστών, βάσει κυρίως της αντοχής τους στην έλλειψη οξυγόνου.

Ο κλινικός θάνατος

Συνήθως θεωρούμε ότι η στιγμή του θανάτου συμπίπτει με το σταμάτημα της καρδιάς. Όμως, στις εντατικές μονάδες των νοσοκομείων η λειτουργία της καρδιάς και των πνευμόνων μπορεί να διατηρηθεί για πολύ καιρό, ελπίζοντας σ' ένα "ξύπνημα" ή επαναφορά της συνείδησης του ασθενούς. Πράγματι, το κώμα έχει διάφορες διαβαθμίσεις: από την απώλεια γεύσης ή "άγρυπνο" κώμα, έως τον εγκεφαλικό θάνατο. Συμβαίνει, μάλιστα, συχνά οι ασθενείς να ανακτήσουν συνείδηση από τις πιο ελαφριές μορφές κώματος, ενώ δε συνήλθε ποτέ κανείς από εκείνη την τελική και βαθύτατη μορφή κώματος που ονομάζεται "υπέρβαθες κώμα" ή "κλινικός θάνατος". Σήμερα, χάρη στην ανάπτυξη της επιστήμης, γνωρίζουμε την αναγκαία και ικανή συνθήκη για τη διαπίστωση του θανάτου: είναι η οριστική παύση της εγκεφαλικής λειτουργίας.
Focus

No comments: