Tuesday, 9 June 2009

Με τέτοιο στόμα...

Είναι ένα εκλεπτυσμένο όργανο που η φύση εφηύρε νωρίς. Ο άνθρωπος προσπαθεί ανέκαθεν να το αλλάξει για να δείχνει πιο ελκυστικός ή πιο... παιδί.
Το χρησιμοποιούμε για να μιλήσουμε, να τραγουδήσουμε και να φιλήσουμε· οι κινήσεις του λένε στους άλλους αν είμαστε λυπημένοι ή ευτυχισμένοι, σοβαροί ή αμήχανοι. Αρχικά, η φύση το σχεδίασε για να τρώμε. Σε πολλά ζώα, που δεν μιλούν ούτε γελούν, χρησιμεύει μόνο για τη λήψη τροφής. Αλλά πότε «εφευρέθηκε» το στόμα; Ποιες μορφές παίρνει και γιατί; Επίσης, από ποιες αρρώστιες υποφέρει; Γιατί συχνά μυρίζει άσχημα; Πότε θα υπάρξει τεχνητό στόμα;

Πολυλειτουργικό
Έχουμε συνηθίσει να σκεφτόμαστε ότι το στόμα έχει δύο χείλη και βρίσκεται στο κεφάλι. Και όμως, το στόμα της πλανάριας (ένα μικρό σκουλήκι με επίπεδο σώμα) είναι ένα απλό άνοιγμα στο μέσον του σώματός της, ενώ στις πεταλούδες είναι ένας σωλήνας τυλιγμένος σαν σπιράλ που ονομάζεται «ελικοειδής προβοσκίδα»· μάλιστα, σε κάποια είδη, προκειμένου να φτάνουν το νέκταρ των λουλουδιών, μπορεί να ξεπεράσει τα 15 εκατοστά σε μήκος (περίπου δύο φορές το μήκος του σώματος του εντόμου). Όταν ξεκουράζεται η πεταλούδα, η προβοσκίδα της τυλίγεται κάτω από το κεφάλι. Την ώρα του φαγητού, ξετυλίγεται χάρη σε κάποιους μυς.

Σε πολλά έντομα το στόμα έχει αναπτυχθεί περίπου όπως το δικό μας, με γνάθους σε διάφορα σχήματα που χρησιμεύουν για να αρπάζουν την τροφή και να την κομματιάζουν ή να την μασούν. Αν όμως ψάξουμε στους μακρινούς προγόνους μας (δηλαδή στα πρώτα σπονδυλωτά που κατοίκησαν στον πλανήτη), θα ανακαλύψουμε ότι ο πρόγονος του στόματός μας ήταν τελείως διαφορετικός. Δεν διέθετε άκαμπτες δομές για να το συγκρατούν, αλλά ήταν απλώς μια οδοντωτή βεντούζα· όπως είναι ακόμα και σήμερα το όργανο με το οποίο τρέφονται οι Άγναθοι, τα υδρόβια ζώα που έχουν παραμείνει σχεδόν αμετάβλητα τα τελευταία 500 εκατομμύρια χρόνια. Σε αυτή την ομάδα ανήκουν οι λάμπραινες, που για να τραφούν προσκολλώνται σε ζωντανά ψάρια και με τη γλώσσα και τα φατνία καταφέρουν τραύματα, από τα οποία ρουφούν τους κατακρεουργημένους ιστούς, περίπου όπως κάνουν οι βδέλλες. Χάρη στη μεταμόρφωση του στόματος των Αγνάθων κατέστησαν δυνατά τα επόμενα εξελικτικά στάδια.

Το μυστικό όπλο
Η εμφάνιση της οδοντοστοιχίας και των γνάθων υπήρξε πραγματικά μια συνταρακτική καινοτομία, καθώς αυτές οι δύο δομές επέτρεπαν στο ζώο να δαγκώσει και συνεπώς να επιτεθεί και να αμυνθεί. Έτσι το στόμα απέκτησε και μια δεύτερη λειτουργία, που ακόμα διατηρείται σε όλα τα ζώα, αλλά έχει χαθεί στους ανθρώπους (τουλάχιστον σε όσους έχουν καλούς τρόπους). Τα δόντια μπορούν πράγματι να μετατραπούν σε θανάσιμο όπλο. Με τη δύναμη των 13.400 νιούτον (δηλαδή 1,34 τόνων) ο τυραννόσαυρος θα μπορούσε να συνθλίψει ένα αυτοκίνητο. Στο επίπεδό του βρίσκονται σήμερα οι αλιγάτορες (13.300 νιούτον). Συγκριτικά, το λιοντάρι (4.168 νιούτον), ο ουραγκοτάγκος (1.712), οι καρχαρίες (1.446) και ο λύκος (1.412) δεν είναι παρά ερασιτέχνες. Το δικό μας στόμα, αν αποφασίσουμε να το χρησιμοποιήσουμε ως φονικό όπλο, μπορεί να φτάσει στη δύναμη των 749 νιούτον (περίπου 750 γραμμ.)· δεν είναι τίποτα σπουδαίο, αλλά και πάλι είναι καλύτερο από του λαμπραντόρ, που φτάνει μόλις τα 550 νιούτον.

Όλο και πιο μικρό
Η επόμενη σημαντική αλλαγή παρατηρήθηκε όταν τα πουλιά ανέπτυξαν ράμφος, το οποίο αποτελείται από δύο εκτεταμένες αλλά ελαφριές γνάθους που καλύπτονται από μια στιβαρή, κεράτινη δομή. Η μεγάλη ποικιλία σχημάτων οφείλεται σε προσαρμογές στο είδος διατροφής. Χάρη στη διαφορετική όψη του ράμφους των σπίνων στα νησιά Γκαλάπαγκος του Ειρηνικού Ωκεανού, ο Δαρβίνος συνέλαβε την ιδέα για τη θεωρία της εξέλιξης. Είναι ένα πολύτιμο εργαλείο που επιτρέπει στα πουλιά να σκαρφαλώνουν, να κόβουν, να χτυπούν και να σκάβουν.

Το ανθρώπινο στόμα μοιάζει περισσότερο με το στόμα των άλλων θηλαστικών: περιβάλλεται από χείλη και αποτελείται από ένα εξωτερικό τμήμα, το προστόμιο, και ένα εσωτερικό, που ορίζεται από τα οδοντικά τόξα, τον ουρανίσκο και το έδαφος του στόματος, πάνω στο οποίο ακουμπά η γλώσσα. Περαιτέρω αλλαγές σημειώθηκαν πριν από 10.000 χρόνια, όταν ο άνθρωπος έμαθε να καλλιεργεί τη γη και να μαγειρεύει τα φαγητά, κάνοντάς τα πιο μαλακά. Έτσι οι γνάθοι απέκτησαν πιο λεπτή μορφή, ενώ τα δόντια μίκρυναν. Το στόμα έγινε πιο μικρό, μεταμορφώνοντας τη φυσιογνωμία του προσώπου, που αποκτούσε όλο και πιο λεπτά χαρακτηριστικά. Ο Τσαρλς Λόρινγκ Μπρέις, ανθρωπολόγος του Πανεπιστημίου του Μίτσιγκαν (ΗΠΑ), φτάνει στο σημείο να υποστηρίξει ότι η σμίκρυνση του προσώπου βρίσκεται ακόμα σε εξέλιξη και κάθε χίλια χρόνια τα πρόσωπά μας συρρικνώνονται κατά 1-2%.

Φουσκωμένα χείλη
Τα χείλη, περισσότερο ή λιγότερο ανεπτυγμένα και πλούσια σε νευρικές απολήξεις, αποτελούν τα διαπιστευτήρια του στόματός μας. Δεδομένου ότι ασκούν ισχυρή σεξουαλική έλξη, έχουν εφευρεθεί καλλυντικά που περιέχουν ερεθιστικές ουσίες, όπως κόκκινο πιπέρι, που τα κάνουν να πρήζονται και να δείχνουν πιο σαρκώδη. Οι πιο αποφασισμένες, όμως, καταφεύγουν σε χειρουργικές αισθητικές επεμβάσεις με ενέσιμο κολλαγόνο, υαλουρονικό οξύ ή άλλες ουσίες. Οι επεμβάσεις στα χείλη που είναι σήμερα στη μόδα αντιγράφουν τα χαρακτηριστικά της μαύρης φυλής όπου κυριαρχούν τα σαρκώδη χείλη.

Χείλη Λολίτας
Οι αλλαγές στο στόμα δεν αποτελούν σημερινή καινοτομία. Έχουν γίνει μετρήσεις σε προσωπογραφίες διάφορων χρονολογιών, προκειμένου να υπολογιστεί αν οι διαστάσεις του στόματος αντιστοιχούν στον πραγματικό μέσο όρο της εποχής. Το πλάτος και το ύψος του στόματος ανέκαθεν τονιζόταν ώστε να φαίνεται πιο στρογγυλό και μεγαλύτερο από το κανονικό. Ακόμα και οι φοιτητές Καλών Τεχνών, στους οποίους ζητήθηκε να φτιάξουν την αυτοπροσωπογραφία τους, ζωγράφισαν τον εαυτό τους με διαφορετικό στόμα απ’ ό,τι ήταν στην πραγματικότητα (για να κάνουν πιο καλλιτεχνικό το πρόσωπο, όπως είπαν). Σε όλη την ιστορία της τέχνης, οι ζωγράφοι δείχνουν σαφή προτίμηση στα τονισμένα στόματα, σαν να είναι παιδικά, καθώς και σε άλλα παιδικά χαρακτηριστικά, όπως τα μεγάλα μάτια και τη λεία επιδερμίδα.

Όποιος, όμως, υπερβάλλει συνήθως το μετανιώνει. Το 20% όσων κάνουν προσθετική στο στήθος ή το στόμα στη συνέχεια υποβάλλονται και σε άλλη επέμβαση, για να τα μικρύνουν. Χωρίς να καταφύγει στην αισθητική χειρουργική, η Μέριλιν Μονρόε χρησιμοποιούσε ένα άλλο κόλπο: στηνόταν επί ώρες μπροστά στον καθρέφτη, για να τελειοποιήσει την έκφραση που έκανε τους άντρες να παραληρούν, με το στόμα ελαφρά μισόκλειστο. Αυτή την έκφραση, που λέγεται ότι αποτελεί κάλεσμα για φιλί, επιχείρησαν να μιμηθούν χιλιάδες γυναίκες.

Καλλιτεχνικά φιλιά
Πράγματι, στο 60% των περιπτώσεων, η γυναίκα είναι αυτή που, πλησιάζοντας τον άντρα και μισοκλείνοντας τα χείλη, ανάβει το πράσινο φως για το φιλί. Εκδήλωση στοργής και ερωτική υπόσχεση, αυτή η χειρονομία μάς συντροφεύει από όταν οι άντρες και οι γυναίκες άρχισαν να κάνουν έρωτα κοιτάζοντας ο ένας το πρόσωπο του άλλου. Στο βιβλίο του Η τέχνη του φιλιού, ο Αμερικανός μελετητής Μάικλ Κρίστιαν έχει εντοπίσει 25 διαφορετικά είδη φιλιού, αν και οι στατιστικές λένε ότι το γαλλικό φιλί είναι πρώτο στις προτιμήσεις. Λόγω της επιτυχίας του βιβλίου του, ο Κρίστιαν άνοιξε ένα γραφείο όπου παραδίδει μαθήματα τέλειου φιλιού και δημοσίευσε στο διαδίκτυο τους βασικούς κανόνες (www.kissing.com). Μελετώντας τις κινήσεις της γλώσσας, τα ρουφηχτά και τα σκαστά φιλιά, οι ψυχολόγοι κατέληξαν πως όποιος δίνει σύντομα φιλιά και «με την άκρη της γλώσσας» είναι συναισθηματικά τσιγκούνης, ελάχιστα διατεθειμένος να δοθεί ολοκληρωτικά· όποιος παραμένει ακίνητος και κινεί ελάχιστα τα χείλη φοβάται να αφεθεί· όποιος έχει συνέχεια ανοιχτά τα μάτια είναι ανασφαλής.

Η ψυχανάλυση, όμως, θεωρεί ότι το φιλί υποκινείται από την αναζήτηση της ευχαρίστησης που νιώθαμε πολύ μικροί, όταν το στόμα μας προσκολλιόταν στο μητρικό στήθος για να θηλάσει, εκτελώντας έτσι το καθήκον που ακόμη και σήμερα παραμένει το πιο σημαντικό, τη λήψη τροφής. Όσον αφορά στο φαγητό, το στόμα δεν είναι απλώς η είσοδος· χωρίς τη μάσηση και το σάλιο, που περιέχει χωνευτικά ένζυμα και διευκολύνει την κατάποση, το στομάχι δεν θα τα έβγαζε πέρα.

Αντιβακτηριδιακό
Οι ουσίες που υπάρχουν στο σάλιο αποτρέπουν επίσης την ανάπτυξη δυνητικά επικίνδυνων βακτηρίων που βρίσκουν στις τροφές το ιδανικό περιβάλλον, όπως είναι για παράδειγμα τα βακτήρια που προκαλούν τερηδόνα, πλάκα και φλεγμονές στα ούλα. Αναπάντεχοι αρωγοί στη στοματική υγιεινή στέκονται οι μικροοργανισμοί που φυσιολογικά ζουν στη στοματική μας κοιλότητα και έχουν μάθει να συμβιώνουν με το σάλιο.

Παρά τις ατομικές διαφορές, υπολογίζεται πως καθένας μας φιλοξενεί κατά μέσο όρο 10 δισεκατομμύρια· ως επί το πλείστον πρόκειται για στρεπτόκοκκους και σταφυλόκοκκους που εκκρίνουν χημικές ουσίες και εμποδίζουν την ανάπτυξη άλλων βακτηρίων. Όλος αυτός ο συνωστισμός δεν μας αηδιάζει, γιατί η γλώσσα μας δεν τον αντιλαμβάνεται. Το όργανο της γεύσης με τις γευστικές θηλές της επικεντρώνεται στα φαγητά έχοντας ένα βασικό σκοπό, να εντοπίσει τα δηλητηριώδη, για να τα φτύσουμε.

Στην πραγματικότητα, η γλώσσα έχει περιορισμένες ικανότητες. Γνωρίζει πώς να ξεχωρίζει τις πέντε βασικές γεύσεις (το γλυκό, το πικρό, το αλμυρό, το ξινό και το «ουμάμι», δηλαδή την πικάντικη γεύση της ασιατικής κουζίνας). Όλες οι άλλες χροιές οφείλονται στην όσφρηση και την όραση. Προφυλάσσοντάς μας από δηλητηριώδεις ουσίες, η γεύση μπορεί κυριολεκτικά να μας σώσει τη ζωή και γι’ αυτό αναπτύσσεται πολύ νωρίς. Ένα νεογέννητο τεσσάρων ημερών απωθεί το πικρό, το οποίο στη φύση σχετίζεται τις περισσότερες φορές με δηλητηριώδεις ουσίες.

Καθρέφτης της ψυχής
Η αίσθηση της αηδίας εκτελεί επίσης «κοινωνική λειτουργία», γιατί ο μορφασμός του στόματος, όταν κάποιος δοκιμάζει ένα άσχημο φαγητό, είναι ανεξέλεγκτος. Για όποιον μας βλέπει, το σφίξιμο ή η συστροφή των χειλιών αποτελεί την απερίφραστη ένδειξη ότι «αυτή η αηδία» δεν πρέπει να φαγωθεί. Δεν είναι τυχαίο το ότι η αηδία είναι ένα από τα έξι βασικά συναισθήματα, αυτά που σύμφωνα με τον Πολ Έκμαν, ψυχίατρο στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Σαν Φρανσίσκο (ΗΠΑ), εκδηλώνονται σε όλους τους πολιτισμούς με τις ίδιες εκφράσεις του προσώπου.

Σε καθένα από αυτά, το στόμα διαδραματίζει σημαντικό ρόλο, με τις άκρες των χειλιών να τεντώνονται προς τα πάνω, όταν κάποιος είναι ευτυχισμένος, και προς τα κάτω, όταν είναι λυπημένος, ενώ παραμένουν ίσιες, όταν κάποιος είναι θυμωμένος. Τα χείλη ανοίγουν διάπλατα στους μορφασμούς του φόβου ή σχηματίζουν ένα «ο» όταν κάποιος εκπλήσσεται. Ο Έκμαν απέδειξε πως η γλώσσα του προσώπου είναι οικουμενική. Οι ιθαγενείς σε πολλές φυλές του κόσμου αναγνώριζαν αμέσως την ψυχική κατάσταση ανθρώπων που είχαν φωτογραφηθεί σε άλλες ηπείρους.

Λόγια, λόγια, λόγια
Κάθε άλλο παρά οικουμενική είναι όμως η ομιλία, το άλλο είδος επικοινωνίας που περνά από το στόμα και, με την πολυπλοκότητα που τη χαρακτηρίζει, αποτελεί αποκλειστικότητα του ανθρώπου (ίσως όμως τα δελφίνια διαθέτουν ένα είδος λεξιλογίου, παρόμοιο με το δικό μας). Τα κέντρα της ομιλίας βρίσκονται στον εγκέφαλο και ενεργοποιούνται στα νεογέννητα λίγων ημερών ως απόκριση στη μητρική φωνή. Για να δημιουργηθεί η ποικιλία ήχων που μας επιτρέπει να μιλάμε, χρειάζονται όμως τα «αρθρωτικά όργανα» του στόματος: η γλώσσα, τα χείλη, ο ουρανίσκος και τα δόντια, τα οποία τα παιδιά αρχίζουν να εξασκούν στην ηλικία των έξι μηνών με τα «μωρουδίστικα» (την επανάληψη συλλαβών όπως «μα-μα-μα» ή «μπα-μπα»).

Οι επαγγελματίες τραγουδιστές χρησιμοποιούν με μεγάλη επιδεξιότητα τα φωνητικά όργανα και καταφέρνουν επίσης να δημιουργήσουν ένα ισχυρό ηχείο μέσα στο στόμα και τις κοιλότητες του κεφαλιού, το οποίο τους επιτρέπει να τραγουδούν σε ανοιχτό χώρο χωρίς να χρειάζονται μικρόφωνο. Οι κοινοί θνητοί βασίζονται μόνο στις φωνητικές χορδές, αλλά μετά από λίγα τραγούδια με όλη τη δύναμη της φωνής τους, παθαίνουν αφωνία και πονά ο λαιμός τους.

Από το στόμα σου και... στις εκφράσεις
Επειδή τα γραπτά μένουν, αλλά τα λόγια πετούν, ο σοφός λαός λέει Χαρτιά γραμμένα, στόματα βουλωμένα ή Όπου μιλούν τα πράγματα, τα στόματα σωπαίνουν. Είναι αλήθεια πως το στόμα πρωταγωνιστεί σε πολλές εκφράσεις.

Με ανοιχτό το στόμα
Μένω με ανοιχτό το στόμα, για παράδειγμα, σημαίνει «μένω κατάπληκτος». Στέγνωσε το στόμα μου, αντίθετα, σημαίνει «δεν έχω πια σάλιο» και συνεκδοχικά «διψώ» ή «έχω αγωνία». Ενώ όταν το στόμα κάποιου μυρίζει γάλα, πάει να πει πως «είναι ακόμα πολύ νέος ή άπειρος».
Από το στόμα μου το πήρες
Όταν κάποιος βάζει το κεφάλι του στο στόμα του λύκου, «διακινδυνεύει, εκτίθεται σε μεγάλο κίνδυνο». Κάποιος που είναι με την ψυχή στο στόμα, «είναι πολύ κουρασμένος» ή «αγωνιά πολύ για κάτι». Και όποιος παίρνει την μπουκιά από το στόμα του άλλου, «προλαβαίνει την τελευταία στιγμή να αποκτήσει, να απολαύσει κάτι που είχε επιθυμήσει κάποιος άλλος».

Υδρόθειο στο στόμα...
Το υδρόθειο βρομάει σαν κλούβιο αυγό, η μεθανοθειόλη θυμίζει σάπιο κρέας, ενώ η αιθανοθειόλη μυρίζει σαν κουνουπίδι και σκόρδο.

Φταίνε τα βακτήρια
Αυτές οι ουσίες δεν συναντιούνται μόνο στα χημικά εργαστήρια και στα σκουπίδια, αλλά και στο στόμα, κυρίως όσων υποφέρουν από κακοσμία του στόματος. Δημιουργούνται από διάφορα βακτήρια, όπως Porphyromonas gingivalis, Tannerella forsythia, Prevotella intermedia, Prevotella nigrescens και Treponema denticola.

Πλύσιμο
Για την καταπολέμηση της δυσοσμίας του στόματος, οι καραμέλες δεν αρκούν· πρέπει να μάθουμε να πλένουμε καλά τα δόντια μας, με τη σωστή τεχνική και τα κατάλληλα εργαλεία, από τις οδοντόβουρτσες ως τα στοματικά διαλύματα. Μόνο ένας οδοντίατρος θα μας μάθει πώς να πλένουμε σωστά τα δόντια μας.

Αρρώστιες από στόμα σε στόμα
Χειλίτιδα και απλός έρπης: αυτές είναι οι πιο συνηθισμένες ασθένειες που απειλούν την υγεία (και την ομορφιά) του στόματος.
Απαγορεύεται το γλείψιμο...


Τα συμπτώματα της χειλίτιδας είναι τα σκασίματα στις άκρες των χειλιών που συνοδεύονται από ερύθημα και κνησμό. Προκαλείται από υπερβολική υγρασία, όπως από το τικ να γλείφουμε τα χείλη μας ή να μασάμε τσίχλα. Όποιος πάσχει, πρέπει να διατηρεί το στόμα του στεγνό και να χρησιμοποιεί ένα στυπτικό τζελ με βάση το χλωριούχο αργίλιο.
...και τα φιλιά

Ο έρπης εκδηλώνεται με φυσαλίδες που στη συνέχεια σχηματίζουν εξάνθημα. Θεραπεύεται σε 7-10 μέρες, αλλά οι φυσαλίδες είναι γεμάτες ιούς. Είναι σημαντικό ο ασθενής να μην φιλήσει κανέναν, ιδίως παιδιά. Πριν σχηματιστούν οι φυσαλίδες μπορεί να χρησιμοποιήσει ασυκλοβίρη (aciclovir) σε κρέμα, που σκοτώνει τους ιούς. Αλλά αν έχουν ήδη δημιουργηθεί, είναι ανώφελο. Καλύτερα να τις στεγνώνει και να απλώνει ένα τζελ με χλωριούχο αργίλιο.

Τεχνητό στόμα; Στην Ολλανδία...

Θα καταφέρουν οι μηχανές, αργά ή γρήγορα, να αντικαταστήσουν τους οινολόγους και τους σομελιέ; Είναι νωρίς ακόμα για να πούμε κάτι τέτοιο, αλλά κάποιοι το προσπαθούν. Πρόσφατα κατασκευάστηκε ένας αυτόματος «δοκιμαστής», ένα τεχνητό στόμα, που συμπεριφέρεται όπως το ανθρώπινο στόμα όταν δοκιμάζει ένα ποτό, γιατί η γεύση μιας τροφής αποτελείται σε μεγάλο βαθμό από τα αρώματα των ατμών που κατευθύνονται προς τη μύτη.

Για ποτά
Το σχεδίασε η Ολλανδή Αλεξάνδρα Μπέλρικ, της εταιρείας Nizo Food Research, μαζί με ερευνητές της εταιρείας Quest International και του Πανεπιστημίου του Βαγκενίγκεν της Ολλανδίας. Όπως ο άνθρωπος, αλλά πολύ πιο γρήγορα (και χωρίς να κουράζεται), αυτή η μηχανή εκφράζει τις προτιμήσεις της, βοηθώντας τους χημικούς να βρουν την καλύτερη συνταγή για να δημιουργήσουν ποτά που θα αρέσουν στο καταναλωτικό κοινό.
FOCUS

No comments: