Thursday, 21 May 2009

Μεσαιωνικό πορνό...

Άραγε, το δέντρο των φαλλών υμνεί τη γονιμότητα ή μήπως δημιουργήθηκε για να συκοφαντήσει πολιτικούς αντιπάλους;
Όταν το βλέπει κάποιος από μακριά, φαίνεται σαν ένα δέντρο όπως όλα τα άλλα, ζωγραφισμένο στον τοίχο της δημόσιας κρήνης, στη Μάσα Μαρίτιμα της Τοσκάνης στην Ιταλία. Τα κλαδιά του, όμως, δεν είναι φορτωμένα με καρπούς αλλά με... πέη σε στύση. Στη βάση του δέντρου, βρίσκονται γυναικείες μορφές σε διάφορες στάσεις. Οι γυναίκες στα αριστερά, συλλέγουν (ή μήπως κρεμούν;) φαλλούς. Δυο άλλες φιλονικούν για ένα πέος που μόλις ακουμπά πάνω σε ένα καλάθι, ζωγραφισμένο σε μεταγενέστερη περίοδο για να κρύψει το πέος. Μια τρίτη γυναίκα χαμηλώνει τα κλαδιά με ένα ραβδί προκειμένου να πιάσει έναν από τους βέβηλους «καρπούς», ενώ μια τέταρτη υφίσταται σοδομισμό. Οι γυναίκες που απεικονίζονται στα δεξιά του δέντρου αυνανίζονται. Πάνω από τις γυναίκες πετούν μαύρα πουλιά.

Δέντρο της γονιμότητας
Πότε και ποιός φιλοτέχνησε την τοιχογραφία; Και, πάνω απ’ όλα, τι συμβολίζουν τα ανδρικά γεννητικά όργανα, οι γυναίκες και τα μαύρα πουλιά; Οι ειδικοί χωρίζονται σε δυο ομάδες: οι μισοί υποστηρίζουν ότι το θέμα της απεικόνισης είναι το αρχέτυπο δέντρο της ζωής και οι υπόλοιποι ότι πρόκειται για όργανο πολιτικής προπαγάνδας. Η τοιχογραφία που ανακαλύφθηκε το 2000, ήταν κρυμμένη κάτω από ένα στρώμα ασβεστωδών ιζημάτων. Η εντολή για την κατασκευή της κρήνης που την φιλοξενεί δόθηκε το 1265 από τον Γιβελλίνο δήμαρχο Ιλντεμπραντίνο από την Πίζα. Σύμφωνα με ορισμένους ειδικούς, η τοιχογραφία είναι σύγχρονη με την κρήνη και το θέμα και των δυο είναι ο κύκλος της ζωής. Προς την άποψη αυτή συνηγορεί η απεικόνιση ανδρικών και γυναικείων γεννητικών οργάνων σε δυο κιονόκρανα της ίδιας κρήνης. Εξάλλου, ανάλογες απεικονίσεις εμφανίζονται και σε άλλες δημόσιες κρήνες στην Τοσκάνη: η κρήνη της Μπουφαλόνα, πάντα στη Μάσα Μαρίτιμα, και άλλες στη Σιένα, στο Ποτζιμπόνσι και στο Σαν Τσιμινιάνο.

Αρχαίες καταβολές
Το καλλιτεχνικό θέμα της γονιμότητας μας κάνει να ανατρέξουμε σε ζωγραφιές που εμφανίζονται, για παράδειγμα, στους τάφους των Ετρούσκων ή αρχαιότερων λαών της Μεσογείου και της Ανατολής. Ο Στέφαν Σταϊνγκρέμπερ, καθηγητής Ετρουσκικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Roma 3, αναφέρει ότι στην τέχνη, ειδικά στην ζωγραφική των ετρουσκικών τάφων αρχαϊκής εποχής, υπάρχουν διάφορα στοιχεία ερωτικού χαρακτήρα. Ακόμη και στους ρωμαϊκούς ναούς απεικονίζονταν πέη σε στύση. Αυτό το θέμα είναι επίσης συχνό σε πολλούς ρωμανικούς καθεδρικούς ναούς (ναοί με επίδραση από την αρχαία ρωμαϊκή και την ανατολική τέχνη), στους οποίους υπάρχουν ανδρικά και γυναικεία αγάλματα με τα γεννητικά όργανα σε κοινή θέα. Άλλες φορές, όπως συμβαίνει στις εκκλησίες, η γύμνια και η σεξουαλικότητα έχουν «μορφωτική» λειτουργία, όπως ο ρωμανικός κιονίσκος που φυλάσσεται στο μουσείο της Νοβάρα, ανάμεσα στο Τορίνο και το Μιλάνο, και απεικονίζει την βιβλική μορφή του Αυνάν καθώς αυνανίζεται.

Αντι-αυτοκρατορική δράση
Ωστόσο, ο Τζορτζ Φερτζόκο, του Πανεπιστημίου του Λέιτσεστερ, δεν συμμερίζεται αυτή την ερμηνεία. Σύμφωνα με τον ίδιο, τα μαύρα πουλιά που φτερουγίζουν γύρω από το δέντρο είναι σύμβολα της Αυτοκρατορίας και, παράπλευρα, του κόμματος των Γιβελλίνων. Κατά τους εμφύλιους πολέμους στη μεσαιωνική Ιταλία, οι Γιβελλίνοι ήταν οι οπαδοί του Γερμανού αυτοκράτορα, εν αντιθέσει με τους Γουέλφους που ήταν υπέρ της εξουσίας του Πάπα. Το δέντρο πρέπει να συμβολίζει, λοιπόν, την αντίδραση των Γουέλφων εναντίον των Γιβελλίνων, και η τοιχογραφία χρονολογείται ανάμεσα στο 1267 και το 1335, όταν την διακυβέρνηση της Τοσκάνης είχαν οι Γουέλφοι. Αν το δέντρο των φαλλών αποτελεί πολιτικό μανιφέστο του κόμματος του Πάπα ενάντια στο κόμμα του αυτοκράτορα, τότε η γυναικεία μορφή που αρπάζει το ραβδί δεν χαμηλώνει τα κλαδιά για να φτάσει τους καρπούς-πέη, αλλά είναι έτοιμη να τους κρεμάσει. Αυτό έκαναν οι μάγισσες που περιγράφονται στο Malleus Maleficarum, εγχειρίδιο με θέμα το κυνήγι των μαγισσών που συντάχθηκε στα τέλη του 15ου αιώνα από τους δομινικανούς μοναχούς.

Οι μάγισσες
Σύμφωνα με την εξήγηση του Φερτζόκο, το Malleus περιγράφει τις μάγισσες που εμποδίζουν και προλαμβάνουν την τεκνοποίηση συλλέγοντας 20 έως 30 ανδρικά γεννητικά όργανα για να τα τοποθετήσουν στη φωλιά ενός πουλιού, όπου κινούνται σαν ζωντανά πέη. Η τοιχογραφία είναι επίσης η αρχαιότερη δημόσια καλλιτεχνική απεικόνιση μαγισσών, δηλαδή γυναικών που ασχολούνται και με πολιτικές δραστηριότητες υπέρ των Γιβελλίνων, άρα ενάντια στο «κοινό και φυσικό καλό» της δημοκρατίας της Μάσα Μαρίτιμα.

Στα τέλη του Μεσαίωνα αυξήθηκε η επιρροή της Εκκλησίας στη δημόσια ζωή και η καλλιτεχνική παραγωγή με θέμα τη γονιμότητα μειώθηκε. Τα γνωστά έργα με πονηρό περιεχόμενο είναι μετρίων διαστάσεων και γίνονται αντικείμενα θαυμασμού σε ιδιωτικούς χώρους. Όσο για το αίνιγμα της τοιχογραφίας της Μάσα Μαρίτιμα, αναμένει ακόμα μια ομόφωνη εξήγηση, με την οποία θα συμφωνήσουν όλοι. Ήδη όμως το όλο θέμα κλονίζει τα στερεότυπά μας για τον Μεσαίωνα.

FOCUS

No comments: